Ministrantura — wybierz sekcję
Podrozdział 2

Ministrantura Novus Ordo

Pomoce do służby w liturgii według odnowionego Mszału rzymskiego.

Słownik liturgiczny

Od alby do znaku pokoju. Przystępne objaśnienia dla ministrantów, lektorów i studentów teologii.

128 haseł7 działów tematycznychDefinicje i praktyczne wskazówki

Słownik dotyczy przede wszystkim liturgii katolickiej rytu rzymskiego. Hasła historyczne wskazują swój kontekst. Wskazówki pomagają w przygotowaniu do służby; szczegółowy porządek celebracji określają właściwe księgi liturgiczne.

Wszystkie hasła: 128.

#

Adwent

Okres oczekiwania na przyjście Chrystusa.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Przygotowuje do Narodzenia Pańskiego i przypomina oczekiwanie na powtórne przyjście Pana.

W praktyce: Rozróżniaj przygotowanie do Bożego Narodzenia od wyłącznie świątecznych dekoracji.

#

Agnus Dei

Łacińska nazwa wezwania „Baranku Boży”.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Towarzyszy łamaniu konsekrowanego chleba przed Komunią świętą.

W praktyce: Nie utożsamiaj tego śpiewu ze śpiewem na Komunię.

#

Akolita

Osoba ustanowiona do posługi przy ołtarzu.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Pomaga kapłanowi i diakonowi; jest też nadzwyczajnym szafarzem Komunii świętej. Potoczne nazywanie ministranta akolitą nie oznacza ustanowienia do tej posługi.

W praktyce: Odróżniaj ustanowioną posługę od zadania pełnionego podczas jednej celebracji.

#

Akt pokuty

Obrzęd uznania grzechów na początku Mszy.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Przygotowuje zgromadzenie do celebracji. Nie zastępuje sakramentu pokuty i pojednania.

W praktyce: W czasie chwili ciszy dokonaj krótkiego rachunku sumienia.

#

Alba

Długa biała szata liturgiczna.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Jej nazwa pochodzi od łacińskiego słowa oznaczającego biel; przywołuje chrzest i nowe życie w Chrystusie.

W praktyce: Dobierz długość tak, aby szata nie utrudniała chodzenia i klękania.

#

Alleluja

Aklamacja pochodzenia hebrajskiego, oznaczająca wezwanie do chwalenia Boga.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

W Mszy jest śpiewana przed Ewangelią poza Wielkim Postem; występuje także w innych modlitwach i śpiewach.

W praktyce: W Wielkim Poście stosuje się aklamację przewidzianą w księgach na ten okres.

#

Ambona

Miejsce głoszenia słowa Bożego w kościele.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Stamtąd proklamuje się czytania biblijne i psalm; jest znakiem znaczenia słowa w zgromadzeniu.

W praktyce: Przygotuj mikrofon i księgę przed rozpoczęciem liturgii.

#

Amen

Odpowiedź wyrażająca potwierdzenie i przyjęcie modlitwy.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Pochodzi z języka hebrajskiego. W liturgii jest świadomym aktem wiary, a nie tylko zakończeniem wypowiedzi.

W praktyce: Wypowiadaj je wyraźnie, szczególnie przy przyjmowaniu Komunii.

#

Ampułki

Niewielkie naczynia na wino i wodę do Mszy.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Służą przy przygotowaniu darów; woda jest też używana do obmycia rąk i puryfikacji.

W praktyce: Upewnij się, która ampułka zawiera wino, a która wodę.

#

Anamneza

Liturgiczne wspomnienie zbawczych dzieł Boga.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

W Modlitwie eucharystycznej Kościół wspomina mękę, zmartwychwstanie i wniebowstąpienie Chrystusa; chodzi o sakramentalne uobecnienie, a nie tylko przypomnienie przeszłości.

W praktyce: Łącz to pojęcie z całym misterium paschalnym.

#

Antyfona

Krótki tekst modlitewny związany ze śpiewem psalmu lub innym obrzędem.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Antyfony występują m.in. w Liturgii godzin oraz w tekstach na wejście i Komunię.

W praktyce: Nie każda antyfona jest refrenem powtarzanym po każdej zwrotce.

#

Asperges

Nazwa związana z pokropieniem wodą święconą.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Wywodzi się od początku łacińskiego śpiewu towarzyszącego pokropieniu. W niedzielnej Mszy obrzęd pobłogosławienia wody i pokropienia może zastąpić akt pokuty.

W praktyce: Przygotuj kropidło i naczynie z wodą według wskazań celebransa.

#

Baldachim

Osłona lub nakrycie honorowe nad miejscem albo osobą.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Może być stałą konstrukcją nad ołtarzem lub przenośnym zadaszeniem używanym podczas procesji eucharystycznej.

W praktyce: Przy procesji wcześniej uzgodnij tempo i sposób niesienia.

#

Błogosławieństwo

Modlitwa uwielbienia Boga i prośba o Jego dobro dla ludzi.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Kościół błogosławi osoby, a także przedmioty i miejsca związane z ich życiem oraz wiarą. Błogosławieństwa należą do sakramentaliów.

W praktyce: Nie traktuj pobłogosławionego przedmiotu jak talizmanu.

#

Brewiarz

Tradycyjna nazwa księgi do modlitwy godzin.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Dziś często oznacza tomy Liturgii godzin; w języku historycznym odnosi się też do wcześniejszych ksiąg oficjum.

W praktyce: Sprawdź właściwy okres liturgiczny i obchód dnia.

#

Bursa

Sztywna oprawa służąca do przechowywania korporału.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Występuje szczególnie w wyposażeniu związanym ze starszymi księgami rytu rzymskiego. Inne użycie nazwy odnosi się do etui służącego do przenoszenia Eucharystii chorym.

W praktyce: Znaczenie rozpoznawaj z kontekstu, bo nazwa nie zawsze oznacza ten sam przedmiot.

#

Celebrans

Wyświęcony szafarz przewodniczący określonej celebracji.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Mszy przewodniczy biskup albo prezbiter. Diakon może przewodniczyć niektórym innym obrzędom, lecz nie sprawuje Mszy.

W praktyce: Polecenia dotyczące przygotowania celebracji uzgadniaj z jej przewodniczącym.

#

Ceremoniarz

Osoba pomagająca przygotować i uporządkować przebieg liturgii.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Koordynuje posługujących, zna obrzędy i dyskretnie wspiera celebransa; jest szczególnie pomocna przy uroczystych celebracjach.

W praktyce: Ustalenia omów przed liturgią, a wskazówki podczas niej przekazuj dyskretnie.

#

Chorał gregoriański

Tradycyjny jednogłosowy śpiew liturgiczny Kościoła łacińskiego.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Związany przede wszystkim z tekstami łacińskimi, ma własne formy melodyczne i zapis neumatyczny.

W praktyce: Zacznij naukę od krótkich odpowiedzi i prostych melodii.

#

Chrzcielnica

Stałe miejsce lub naczynie przeznaczone do sprawowania chrztu.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Przypomina, że chrzest wprowadza człowieka do wspólnoty Kościoła; może znajdować się w osobnej kaplicy.

W praktyce: Przed chrztem sprawdź przygotowanie wody, świecy i potrzebnych ksiąg.

#

Cingulum

Pas lub sznur, którym przewiązuje się albę.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Pomaga ułożyć szatę i dostosować ją do osoby posługującej.

W praktyce: Zawiąż je tak, aby końce nie przeszkadzały w chodzeniu.

#

Credo

Łacińska nazwa wyznania wiary.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

W Mszy zgromadzenie wyznaje wiarę Kościoła, odpowiadając na usłyszane słowo Boże; używane są zatwierdzone formuły.

W praktyce: Nie zastępuj tekstu wyznania wiary dowolną pieśnią.

#

Dalmatyka

Wierzchnia szata liturgiczna diakona.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Ma szerokie rękawy; odróżnia się krojem od ornatu noszonego przez kapłana.

W praktyce: Rozpoznawaj szaty według funkcji posługującego, a nie samego koloru.

#

Diakon

Duchowny, który przyjął pierwszy stopień sakramentu święceń.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Służy słowu, liturgii i dziełom miłości. Podczas Mszy m.in. głosi Ewangelię i pomaga przy ołtarzu.

W praktyce: Głoszenie Ewangelii w Mszy należy do diakona lub kapłana.

#

Doksologia

Formuła oddająca chwałę Bogu.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Przykładem jest zakończenie Modlitwy eucharystycznej rozpoczynające się od „Przez Chrystusa”; zgromadzenie odpowiada na nie Amen.

W praktyce: Odpowiedź Amen kończąca Modlitwę eucharystyczną wypowiadaj razem ze zgromadzeniem.

#

Dzwonki

Małe dzwonki używane jako sygnał podczas liturgii.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Pomagają zwrócić uwagę na określone momenty celebracji. Ich użycie zależy od ksiąg liturgicznych i przyjętej praktyki.

W praktyce: Moment i sposób dzwonienia ustal przed Mszą z ceremoniarzem lub celebransem.

#

Embolizm

Modlitwa rozwijająca ostatnią prośbę Modlitwy Pańskiej.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

W Mszy następuje po „Ojcze nasz”, przed odpowiedzią zgromadzenia o królestwie, potędze i chwale Boga.

W praktyce: Nie dodawaj Amen bezpośrednio po „Ojcze nasz” w tym miejscu Mszy.

#

Epikleza

Modlitewne przyzywanie działania Ducha Świętego.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

W Modlitwie eucharystycznej dotyczy uświęcenia darów oraz jedności i uświęcenia uczestników.

W praktyce: Nie ograniczaj całej Modlitwy eucharystycznej do samych słów ustanowienia.

#

Eucharystia

Sakrament Ciała i Krwi Chrystusa oraz celebracja Jego paschalnej Ofiary.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Nazwa oznacza dziękczynienie. Eucharystia jest zarazem ofiarą, pamiątką Paschy Chrystusa i ucztą sakramentalną.

W praktyce: Odróżniaj celebrację Mszy od adoracji Najświętszego Sakramentu.

#

Ewangelia

Dobra Nowina o Jezusie Chrystusie; w liturgii także czytanie z jednej z czterech Ewangelii.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Jej proklamacja zajmuje szczególne miejsce w liturgii słowa.

W praktyce: Przed proklamacją wykonujemy małe znaki krzyża na czole, ustach i piersi.

#

Ewangeliarz

Księga zawierająca perykopy ewangeliczne do liturgicznego odczytywania.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Może być uroczyście niesiona w procesji wejścia i używana przy głoszeniu Ewangelii.

W praktyce: Nie myl jej z lekcjonarzem zawierającym również pozostałe czytania.

#

Gloria

Łacińska nazwa hymnu „Chwała na wysokości Bogu”.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Hymn uwielbia Boga i zwraca się do Chrystusa. Nie występuje w każdej Mszy.

W praktyce: Sprawdź formularz dnia; nie zakładaj, że hymn śpiewa się w każdą niedzielę roku.

#

Homilia

Liturgiczne wyjaśnienie słowa Bożego i misteriów wiary.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Łączy usłyszane czytania lub inne teksty liturgii z życiem chrześcijańskim. W Mszy jest zastrzeżona kapłanowi lub diakonowi.

W praktyce: Odróżniaj homilię od ogłoszeń parafialnych i wykładu poza liturgią.

#

Hostia

Chleb używany do Eucharystii w Kościele łacińskim.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Przed konsekracją jest chlebem przygotowanym do celebracji; po konsekracji pod postacią chleba obecny jest Chrystus.

W praktyce: Rozróżniaj komunikanty przygotowane do Mszy od Najświętszego Sakramentu.

#

Humerał

Biała tkanina zakładana na ramiona pod albę.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Służy m.in. osłonięciu zwykłego ubrania przy szyi, gdy krój alby nie zapewnia tego samodzielnie.

W praktyce: Sprawdź ułożenie humerału przed założeniem pozostałych szat.

#

Introit

Tradycyjna nazwa śpiewu na wejście.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Własny tekst introitu znajduje się w księgach śpiewu; śpiew na wejście towarzyszy rozpoczęciu celebracji i procesji.

W praktyce: Nie utożsamiaj każdej pieśni rozpoczynającej Mszę z konkretnym tekstem introitu.

#

Jutrznia

Poranna modlitwa Liturgii godzin.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Poświęca Bogu początek dnia; zawiera m.in. psalmodię i pieśń Zachariasza.

W praktyce: Dobieraj teksty według kalendarza, a nie tylko numeru dnia tygodnia.

#

Kadzidło

Aromatyczna substancja spalana podczas okadzania.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Wznoszący się dym przywołuje modlitwę i oddawanie czci Bogu.

W praktyce: Przygotuj niewielką ilość i zachowaj ostrożność przy gorącym węglu.

#

Kanon rzymski

Tradycyjna Modlitwa eucharystyczna Kościoła rzymskiego.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

We współczesnym Mszale występuje jako pierwsza Modlitwa eucharystyczna; zajmuje też zasadnicze miejsce w starszym Mszale rzymskim.

W praktyce: Słowo „kanon” nie zawsze oznacza każdy tekst Modlitwy eucharystycznej.

#

Kantor

Osoba prowadząca określone śpiewy liturgiczne.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Pomaga zgromadzeniu w śpiewie; zadanie kantora może łączyć się z zadaniem psalmisty.

W praktyce: Uzgodnij tonację i moment rozpoczęcia śpiewu przed celebracją.

#

Kapa

Obszerna szata liturgiczna w formie płaszcza.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Używana m.in. podczas procesji, uroczystej modlitwy godzin i niektórych obrzędów poza Mszą.

W praktyce: Nie myl kapy z ornatem ani z welonem naramiennym.

#

Kielich

Naczynie liturgiczne do wina przeznaczonego do Eucharystii.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Po konsekracji zawiera Krew Chrystusa pod postacią wina.

W praktyce: Przenoś go stabilnie i przygotuj razem z odpowiednimi paramentami.

#

Kolekta

Modlitwa kapłana zamykająca obrzędy wstępne.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Wyraża charakter celebracji i zbiera modlitwę zgromadzenia; jej nazwa nie oznacza tutaj zbiórki pieniędzy.

W praktyce: Po wezwaniu do modlitwy zachowaj przewidzianą chwilę ciszy.

#

Kolory liturgiczne

Barwy szat wyrażające charakter okresu lub celebracji.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Podstawowe kolory to biały, czerwony, zielony, fioletowy i czarny; różowy jest używany przy określonych okazjach.

W praktyce: Kolor sprawdzaj w kalendarzu i księgach; znaczenie ma obchód dnia, a nie sam dzień tygodnia.

#

Kompleta

Modlitwa Liturgii godzin przed spoczynkiem nocnym.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Zamyka dzień modlitwą ufności, rachunkiem sumienia i powierzeniem się Bogu.

W praktyce: Jej pora jest związana z zakończeniem dnia, a nie wyłącznie ze stałą godziną zegarową.

#

Komunia święta

Przyjęcie Ciała i Krwi Chrystusa w Eucharystii.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Jednoczy z Chrystusem i Kościołem. Przyjęcie jednej postaci daje udział w całym Chrystusie.

W praktyce: Przygotuj się modlitwą i odpowiedz Amen na słowa szafarza.

#

Komunikant

Mała hostia przeznaczona do udzielania Komunii.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Nazwa bywa stosowana do chleba przed konsekracją i do konsekrowanych Hostii; kontekst jest więc istotny.

W praktyce: Przy przygotowaniu darów upewnij się, które naczynie zawiera niekonsekrowany chleb.

#

Komża

Biała szata liturgiczna krótsza od alby, z szerokimi rękawami.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Zakładana zwykle na sutannę; używana przez duchownych i służbę liturgiczną zgodnie z daną celebracją.

W praktyce: Nie zakładaj jej na ubranie, którego krój lub kolor zakłóca godny wygląd szaty.

#

Koncelebra

Wspólne sprawowanie jednej Mszy przez kilku kapłanów.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Wyraża jedność kapłaństwa, Ofiary Chrystusa i wspólnoty Kościoła; celebracją kieruje główny celebrans.

W praktyce: Nie myl koncelebransów z kapłanami jedynie obecnymi na liturgii.

#

Konsekracja

W Eucharystii: przemiana chleba i wina w Ciało i Krew Chrystusa.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Dokonuje się mocą Chrystusa w Modlitwie eucharystycznej. Słowo ma też inne zastosowania, np. w odniesieniu do poświęcenia osoby Bogu.

W praktyce: Podniesienie ukazuje już konsekrowane postacie; nie jest samą przemianą.

#

Korporał

Kwadratowa lniana lub podobna tkanina rozkładana na ołtarzu.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Umieszcza się na nim naczynia z darami eucharystycznymi; służy także przy wystawieniu Najświętszego Sakramentu.

W praktyce: Rozkładaj i składaj go ostrożnie, bez strzepywania.

#

Kredencja

Stolik pomocniczy w pobliżu ołtarza.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Przygotowuje się na nim naczynia i inne przedmioty potrzebne podczas liturgii.

W praktyce: Przed Mszą sprawdź kompletność wyposażenia i kolejność jego podawania.

#

Kropidło

Przedmiot służący do pokropienia wodą święconą.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Może mieć różną postać, np. metalową lub z pękiem włosia; używa się go w obrzędach pokropienia.

W praktyce: Podawaj je wraz z naczyniem, unikając rozlewania wody.

#

Krucyferariusz

Ministrant niosący krzyż procesyjny.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Jego zadanie pomaga ukazać zgromadzeniu znak Chrystusa prowadzącego swój lud.

W praktyce: Ustal trasę i miejsce odłożenia krzyża przed rozpoczęciem procesji.

#

Kyrie eleison

Greckie wezwanie „Panie, zmiłuj się”.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Jest zwrotem do Pana i prośbą o miłosierdzie; może łączyć się z odpowiednią formą aktu pokuty.

W praktyce: Słowa są greckie, także gdy śpiewa się je w liturgii łacińskiej.

#

Lavabo

Obmycie rąk kapłana podczas przygotowania darów.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Nazwa pochodzi od łacińskiej modlitwy związanej z tym gestem; obrzęd wyraża pragnienie wewnętrznego oczyszczenia.

W praktyce: Przygotuj wodę, miskę i ręczniczek, odrębny od puryfikaterza.

#

Lekcjonarz

Księga czytań biblijnych przeznaczonych do liturgii.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Zawiera zestawy czytań dobrane na dni, okresy i celebracje, wraz z psalmami i aklamacjami.

W praktyce: Zaznacz właściwe czytania przed liturgią i sprawdź numer tomu.

#

Lektor

Osoba proklamująca czytania biblijne poza Ewangelią.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Słowo oznacza ustanowioną posługę, ale jest też używane dla osoby wyznaczonej do odczytania czytań.

W praktyce: Przećwicz tekst wcześniej, zwłaszcza nazwy własne i logiczne pauzy.

#

Liturgia

Publiczny kult Kościoła, w którym Chrystus działa wraz ze swoim ludem.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Obejmuje m.in. Eucharystię, inne sakramenty i Liturgię godzin. Nie każde nabożeństwo jest liturgią w ścisłym znaczeniu.

W praktyce: Odróżniaj przepisy liturgiczne od zwyczajów związanych z nabożeństwami.

#

Liturgia eucharystyczna

Część Mszy obejmująca przygotowanie darów, Modlitwę eucharystyczną i obrzędy Komunii.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Tworzy jedną celebrację z liturgią słowa; jej centrum jest sakramentalna Ofiara Chrystusa.

W praktyce: Poznaj kolejność obrzędów, aby przygotować przedmioty we właściwym czasie.

#

Liturgia godzin

Codzienna modlitwa Kościoła uświęcająca pory dnia.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Składa się z godzin modlitewnych zawierających m.in. psalmy, czytania i prośby; mogą ją odmawiać także świeccy.

W praktyce: Zacznij od jednej godziny, np. jutrzni albo nieszporów.

#

Liturgia słowa

Część celebracji skupiona na słuchaniu i przyjęciu słowa Bożego.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

W Mszy obejmuje czytania, śpiewy między nimi, Ewangelię, homilię oraz przewidziane wyznanie wiary i modlitwę powszechną.

W praktyce: Słuchanie w ciszy jest rzeczywistym udziałem w liturgii.

#

Łamanie chleba

Gest dzielenia konsekrowanej Hostii przed Komunią.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Nawiązuje do działania Chrystusa i wyraża udział wielu w jednym Chlebie życia.

W praktyce: Towarzyszący śpiew „Baranku Boży” wiąż z tym obrzędem.

#

Łódka

Małe naczynie do przechowywania kadzidła.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Zwykle ma kształt przypominający łódź i towarzyszy trybularzowi; zawiera też łyżeczkę do nakładania kadzidła.

W praktyce: Sprawdź ilość kadzidła i obecność łyżeczki.

#

Manipularz

Wąski pas tkaniny noszony na lewym przedramieniu w starszej liturgii rzymskiej.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Należy do historycznego zespołu szat; nie jest elementem stroju przewidzianego przez współczesny Mszał Pawła VI.

W praktyce: Rozpoznawaj go w kontekście starszych ksiąg i ikonografii.

#

Ministrant

Osoba pomagająca w celebracji przez służbę przy ołtarzu.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Może podawać księgi i naczynia, nieść świece lub krzyż oraz wykonywać inne powierzone zadania.

W praktyce: Przyjdź wcześniej i ustal swoje zadanie przed rozpoczęciem liturgii.

#

Misterium paschalne

Zbawcze wydarzenie męki, śmierci, zmartwychwstania i uwielbienia Chrystusa.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Stanowi centrum wiary chrześcijańskiej i liturgii; słowo „misterium” oznacza tutaj tajemnicę zbawienia.

W praktyce: Łącz znaki liturgiczne z dziełem Chrystusa, a nie tylko z ich zewnętrzną formą.

#

Mitra

Liturgiczne nakrycie głowy biskupa, a także niektórych innych uprawnionych duchownych.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Ma dwie charakterystyczne części zakończone szczytami i dwie wstęgi z tyłu.

W praktyce: Posługujący przy mitrze powinien wcześniej poznać momenty jej podawania.

#

Modlitwa eucharystyczna

Centralna modlitwa dziękczynienia i uświęcenia w Mszy.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Zawiera m.in. prefację, epiklezę, słowa ustanowienia, anamnezę, modlitwy wstawiennicze i doksologię.

W praktyce: Zgromadzenie uczestniczy przez słuchanie i przewidziane aklamacje.

#

Modlitwa Pańska

Modlitwa „Ojcze nasz”, której Jezus nauczył uczniów.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Zajmuje szczególne miejsce w życiu chrześcijańskim; w Mszy należy do przygotowania do Komunii.

W praktyce: W Mszy zwróć uwagę na następujący po niej embolizm.

#

Modlitwa powszechna

Modlitwa wiernych w intencjach Kościoła i świata.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Zgromadzenie odpowiada na słowo Boże, przedstawiając Bogu potrzeby ludzi.

W praktyce: Wezwania przygotuj krótko i jasno, jako intencje modlitwy.

#

Monstrancja

Naczynie do ukazywania konsekrowanej Hostii wiernym.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Używane podczas wystawienia, adoracji i procesji eucharystycznych; nazwa wiąże się z ukazywaniem.

W praktyce: Przygotowanie i przenoszenie uzgadniaj z uprawnionym szafarzem.

#

Msza święta

Celebracja Eucharystii, w której uobecnia się Ofiara Chrystusa.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Liturgia słowa i liturgia eucharystyczna tworzą w niej jeden akt kultu.

W praktyce: Uczestnicz w całej celebracji, także przez słuchanie i chwile ciszy.

#

Mszał

Księga modlitw i przepisów służących do sprawowania Mszy.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Zawiera m.in. formularze celebracji, Modlitwy eucharystyczne oraz rubryki.

W praktyce: Przed Mszą zaznacz teksty wskazane przez celebransa.

#

Nabożeństwo

Forma wspólnej lub indywidualnej modlitwy i pobożności.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Przykładami są różaniec, droga krzyżowa i gorzkie żale; nie są one tym samym co liturgia sakramentów.

W praktyce: Odróżniaj porządek nabożeństwa od porządku Mszy.

#

Nadzwyczajny szafarz Komunii świętej

Osoba uprawniona do udzielania Komunii w przewidzianych sytuacjach.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Może nią być ustanowiony akolita lub odpowiednio upoważniony wierny. Zwyczajnymi szafarzami są biskup, prezbiter i diakon.

W praktyce: Samo pełnienie służby ministranta nie uprawnia do udzielania Komunii.

#

Nawa

Główna przestrzeń kościoła przeznaczona dla zgromadzenia wiernych.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Kościół może mieć jedną lub kilka naw; przestrzeń wiernych łączy się z prezbiterium.

W praktyce: Zaplanuj procesję tak, aby nie utrudniać wiernym udziału.

#

Nieszpory

Wieczorna modlitwa Liturgii godzin.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Zawiera psalmodię, czytanie, prośby oraz pieśń Maryi, czyli Magnificat.

W praktyce: Przy uroczystej celebracji sprawdź teksty i sposób wykonania śpiewów.

#

Novus Ordo

Popularne określenie Mszy według Mszału promulgowanego przez Pawła VI.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Termin bywa używany dla liturgii rzymskiej po reformie soborowej; nie oznacza, że musi ona być odprawiana po polsku.

W praktyce: Przy porównaniach podawaj konkretną księgę i jej wydanie.

#

Obrzędy wstępne

Początkowa część Mszy przygotowująca zgromadzenie do słuchania słowa i Eucharystii.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Obejmuje m.in. wejście, pozdrowienie, akt pokuty, Kyrie oraz kolektę; Gloria występuje w przewidziane dni.

W praktyce: Nie traktuj tej części jako czasu na ostatnie przygotowania w zakrystii.

#

Obrzędy zakończenia

Końcowe obrzędy Mszy obejmujące błogosławieństwo i rozesłanie.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Rozesłanie kieruje wiernych do życia zgodnego z celebrowaną wiarą.

W praktyce: Nie rozpoczynaj porządkowania ołtarza przed zakończeniem przewidzianych obrzędów.

#

Offertorium

Łacińska nazwa związana z ofiarowaniem i śpiewem podczas przygotowania darów.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

W starszej liturgii oznacza zespół modlitw i czynności ofiarowania; we współczesnych opisach bywa używana wobec przygotowania darów.

W praktyce: Rozróżniaj historyczny obrzęd ofiarowania od współczesnego przygotowania darów.

#

Okadzenie

Liturgiczny gest użycia dymu kadzidła.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Wyraża cześć i modlitwę; okadza się m.in. ołtarz, księgę Ewangelii, dary, celebransa i zgromadzenie według obrzędu.

W praktyce: Nie improwizuj kolejności ani liczby ruchów; poznaj właściwe rubryki.

#

Oktawa

Osiem dni liturgicznego obchodu jednej uroczystości.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

We współczesnym kalendarzu rzymskim zachowano oktawy Narodzenia Pańskiego i Wielkanocy; ich poszczególne dni mają różny charakter.

W praktyce: Nie zakładaj, że wszystkie dni obu oktaw mają identyczną rangę.

#

Ołtarz

Miejsce sprawowania Ofiary eucharystycznej i stół uczty Pańskiej.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Stanowi centrum liturgii eucharystycznej; chrześcijańska symbolika łączy go z Chrystusem.

W praktyce: Nie odkładaj na nim przypadkowych przedmiotów.

#

Ornat

Wierzchnia szata kapłana sprawującego Mszę.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Zakładany na albę i stułę; jego barwa odpowiada charakterowi celebracji.

W praktyce: Przygotuj właściwy kolor i sprawdź, czy szata nie wymaga poprawienia.

#

Pala

Usztywnione nakrycie kielicha.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Chroni jego zawartość przed zanieczyszczeniem; w zależności od potrzeb może być używane podczas Mszy.

W praktyce: Odkładaj ją w czyste i stabilne miejsce.

#

Paramenty

Zbiorcza nazwa przedmiotów i tkanin służących liturgii.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Zakres słowa zależy od kontekstu; często obejmuje szaty i bieliznę kielichową.

W praktyce: Przy przygotowaniu celebracji korzystaj z listy konkretnych przedmiotów.

#

Paschał

Duża świeca będąca znakiem Chrystusa zmartwychwstałego.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Uroczyście zapalana w Wigilię Paschalną; używana także przy chrzcie i pogrzebie.

W praktyce: Zachowaj ostrożność przy przenoszeniu i sprawdź stabilność świecznika.

#

Pastorał

Laska pasterska używana przez biskupa, a także przez uprawnionych opatów.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Jest znakiem pasterskiej troski o powierzony lud.

W praktyce: Sposób podawania i trzymania ustal z ceremoniarzem.

#

Patena

Naczynie w formie talerzyka na chleb eucharystyczny.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Nazwą tą określa się także patenę komunijną trzymaną podczas udzielania Komunii; jej funkcja jest odmienna.

W praktyce: Odróżniaj patenę z Hostią od pateny komunijnej.

#

Podniesienie

Ukazanie wiernym konsekrowanej Hostii i kielicha.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Pomaga zgromadzeniu oddać cześć Chrystusowi obecnemu w Eucharystii.

W praktyce: Nie utożsamiaj gestu ukazania ze słowami konsekracji.

#

Prefacja

Część Modlitwy eucharystycznej wyrażająca dziękczynienie Bogu.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Poprzedza Sanctus; jej tekst wskazuje określone motywy dziękczynienia związane z celebracją.

W praktyce: Słuchaj jej jako modlitwy całego Kościoła.

#

Prezbiter

Duchowny drugiego stopnia sakramentu święceń, zwykle nazywany księdzem.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

W jedności z biskupem służy głoszeniu słowa, sprawowaniu sakramentów i prowadzeniu wspólnoty.

W praktyce: Nie myl słowa „prezbiter” z „prezbiterium”, oznaczającym także przestrzeń kościoła.

#

Prezbiterium

Część kościoła związana z ołtarzem, amboną i posługą celebransa.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Termin oznacza też wspólnotę prezbiterów z biskupem; znaczenie zależy od kontekstu.

W praktyce: Wchodząc do tej przestrzeni, zachowaj skupienie i właściwy gest czci.

#

Procesja

Uporządkowane przejście uczestników będące częścią celebracji lub nabożeństwa.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Może towarzyszyć wejściu, niesieniu darów albo uczczeniu Eucharystii i innych świętych znaków.

W praktyce: Idź spokojnie, zachowując odstęp i tempo całej grupy.

#

Przeistoczenie

Przemiana całej substancji chleba i wina w Ciało i Krew Chrystusa.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

W nauce katolickiej pozostają postacie chleba i wina, choć ich rzeczywistość zostaje przemieniona.

W praktyce: Nie opisuj tej przemiany jako samej zmiany symbolicznego znaczenia.

#

Przygotowanie darów

Obrzęd przygotowania chleba i wina do Eucharystii.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Rozpoczyna liturgię eucharystyczną i obejmuje przygotowanie ołtarza, przyniesienie darów oraz odpowiednie modlitwy.

W praktyce: Sprawdź ampułki, chleb, kielich i korporał przed rozpoczęciem Mszy.

#

Przyklęknięcie

Gest adoracji wykonywany przez zgięcie prawego kolana ku ziemi.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

W liturgii rzymskiej wiąże się przede wszystkim z czcią wobec Najświętszego Sakramentu; szczegóły określają rubryki.

W praktyce: Odróżniaj je od ukłonu i uwzględniaj niesiony przedmiot oraz własną sprawność.

#

Psalm responsoryjny

Psalm stanowiący odpowiedź na pierwsze czytanie w Mszy.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Jest częścią liturgii słowa, zwykle z refrenem powtarzanym przez zgromadzenie.

W praktyce: Nie zastępuj go dowolną pieśnią religijną.

#

Psalmista

Osoba wykonująca psalm responsoryjny.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Proklamuje tekst psalmu, pomagając zgromadzeniu odpowiedzieć na słowo Boże.

W praktyce: Przygotuj tekst, melodię i czytelny sposób podania refrenu.

#

Puryfikacja

Oczyszczenie naczyń użytych do Eucharystii.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Obejmuje zebranie pozostałych cząstek i obmycie naczyń zgodnie z przepisami; wykonuje ją uprawniona osoba.

W praktyce: Nie traktuj jej jak zwykłego mycia naczyń po posiłku.

#

Puryfikaterz

Mała tkanina używana przy kielichu i oczyszczaniu naczyń eucharystycznych.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Należy do bielizny kielichowej; ma odrębne zadanie od korporału i ręczniczka do lavabo.

W praktyce: Przed celebracją sprawdź, czy przygotowano czysty puryfikaterz.

#

Puszka

Naczynie do przechowywania i rozdzielania konsekrowanych Hostii.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Nazywana także cyborium; może mieć postać naczynia z pokrywą.

W praktyce: Nie otwieraj ani nie przenoś jej bez powierzonego zadania.

#

Rok liturgiczny

Cykl celebracji, w którym Kościół przeżywa misterium Chrystusa.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Obejmuje okresy liturgiczne i obchody świętych; w rycie rzymskim zaczyna się Adwentem.

W praktyce: Korzystaj z kalendarza właściwego diecezji lub wspólnocie.

#

Rubryki

Przepisy wskazujące sposób sprawowania obrzędów.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Nazwa pochodzi od czerwonego koloru, którym tradycyjnie drukowano takie wskazania w księgach.

W praktyce: Oddzielaj tekst wypowiadanej modlitwy od instrukcji opisującej czynność.

#

Ryt

Uporządkowana tradycja sprawowania liturgii.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Termin może oznaczać rodzinę obrzędową, np. ryt rzymski, lub określony zespół obrzędów; znaczenie wymaga kontekstu.

W praktyce: Nie utożsamiaj rytu wyłącznie z językiem celebracji.

#

Sakrament

Skuteczny znak łaski ustanowiony przez Chrystusa i powierzony Kościołowi.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Kościół katolicki uznaje siedem sakramentów; przez nie Chrystus udziela swojego życia.

W praktyce: Odróżniaj sakramenty od błogosławieństw i innych sakramentaliów.

#

Sakramentalia

Święte znaki ustanowione przez Kościół, przygotowujące do przyjęcia łaski.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Należą do nich m.in. błogosławieństwa; ich działanie wiąże się z modlitwą Kościoła.

W praktyce: Nie przypisuj im automatycznego lub magicznego działania.

#

Sanctus

Aklamacja „Święty, Święty, Święty”.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Kończy prefację i łączy uwielbienie zgromadzenia z biblijnym obrazem chwały Boga.

W praktyce: Śpiewaj lub recytuj razem ze zgromadzeniem.

#

Schola

Zespół wykonujący i wspierający śpiew liturgiczny.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Pomaga wspólnocie uczestniczyć w celebracji; nazwa obejmuje zespoły o różnym składzie i repertuarze.

W praktyce: Dobieraj śpiewy do obrzędu, tekstów dnia i możliwości zgromadzenia.

#

Stuła

Wąska szata będąca znakiem posługi wynikającej ze święceń.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Kapłan nosi ją na szyi, a diakon ukośnie przez tułów; sposób użycia zależy od obrzędu.

W praktyce: Odróżniaj ją od manipularza i pasa alby.

#

Sutanna

Długa szata duchowna, używana także w stroju części służby liturgicznej.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Nie jest sama w sobie odpowiednikiem alby; podczas liturgii może być noszona z komżą.

W praktyce: Sprawdź zapięcia i długość, aby nie utrudniała poruszania się.

#

Święto

Określona ranga obchodu w kalendarzu liturgicznym.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

W ścisłym znaczeniu odróżnia się od uroczystości i wspomnienia; w mowie potocznej słowo bywa szersze.

W praktyce: Sprawdź rangę obchodu w kalendarzu, zamiast wnioskować z popularności danego dnia.

#

Tabernakulum

Miejsce przechowywania Najświętszego Sakramentu.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Jego obecność w kościele służy m.in. Komunii chorych i adoracji; nie należy utożsamiać tabernakulum z ołtarzem.

W praktyce: Zwróć uwagę na miejsce przechowywania Eucharystii i zachowaj właściwy gest czci.

#

Triduum Paschalne

Centralny obchód męki, śmierci i zmartwychwstania Chrystusa.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Rozpoczyna się Mszą Wieczerzy Pańskiej w Wielki Czwartek i kończy nieszporami Niedzieli Zmartwychwstania.

W praktyce: Przygotuj się do odmiennych obrzędów każdego dnia; nie przenoś zwyczajów zwykłej Mszy bez sprawdzenia.

#

Trybularz

Kadzielnica zawieszona na łańcuszkach.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Mieści rozżarzony węgiel, na który nakłada się kadzidło; służy do okadzania.

W praktyce: Chroń szaty i otoczenie przed gorącym metalem oraz żarem.

#

Turyferariusz

Ministrant odpowiedzialny za trybularz.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Przygotowuje kadzielnicę, niesie ją i podaje zgodnie z przebiegiem celebracji.

W praktyce: Przećwicz obsługę zamknięcia i podawanie przedmiotu przed liturgią.

#

Ukłon

Gest czci wykonywany przez skłon głowy lub ciała.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Różni się od przyklęknięcia; jego rodzaj i moment wynikają z obrzędu.

W praktyce: Poznaj różnicę między skłonem głowy a głębokim ukłonem ciała.

#

Uroczystość

Najwyższa z rang obchodów w kalendarzu liturgicznym.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Ma własne teksty i szczególnie uroczysty charakter; zwykle rozpoczyna się pierwszymi nieszporami poprzedniego wieczoru.

W praktyce: Sprawdź także pierwszeństwo dni, gdy obchody się zbiegają.

#

Vetus Ordo

Popularne określenie liturgii rzymskiej według ksiąg sprzed reformy posoborowej.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

W odniesieniu do Mszy najczęściej chodzi o Mszał rzymski z 1962 roku; terminy historyczne należy odczytywać w kontekście danego wydania.

W praktyce: Nie zakładaj, że każdy opis starszej liturgii dotyczy identycznych rubryk.

#

Welon kielichowy

Tkanina osłaniająca przygotowany kielich.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Należy do wyposażenia liturgicznego, a nie do stroju osoby posługującej.

W praktyce: Złóż go starannie i odłóż w przygotowane miejsce.

#

Welon naramienny

Długa tkanina nakładana na ramiona przy określonych czynnościach liturgicznych.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Używana m.in. przy błogosławieństwie Najświętszym Sakramentem; pomaga wyrazić cześć wobec Eucharystii.

W praktyce: Nie myl go z kapą ani z welonem kielichowym.

#

Wielki Post

Okres przygotowania do Paschy przez nawrócenie, modlitwę i pokutę.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Współczesny ryt rzymski rozpoczyna go Środą Popielcową; kończy się przed Mszą Wieczerzy Pańskiej.

W praktyce: Pamiętaj o odmiennych tekstach i śpiewach, zwłaszcza o opuszczeniu Alleluja.

#

Wigilia Paschalna

Nocna celebracja zmartwychwstania Chrystusa.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Obejmuje liturgię światła, słowa, chrzcielną i eucharystyczną; jest centrum obchodu Paschy.

W praktyce: Wcześniej poznaj przebieg, rozmieszczenie sprzętów i zadania służby.

#

Wspomnienie

Ranga obchodu liturgicznego, zwykle dotyczącego świętego.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Może być obowiązkowe lub dowolne; sposób jego obchodzenia zależy też od okresu i pierwszeństwa dni.

W praktyce: Odróżniaj wspomnienie dowolne od obowiązkowego w kalendarzu.

#

Zakrystia

Pomieszczenie służące przygotowaniu do liturgii i przechowywaniu wyposażenia.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Tutaj zwykle przygotowuje się szaty, księgi i naczynia oraz ustala zadania posługujących.

W praktyce: Zachowuj ciszę i porządek, szczególnie przed rozpoczęciem celebracji.

#

Znak pokoju

Obrzęd wyrażający pokój, jedność i miłość przed Komunią.

Znaczenie i wskazówka praktyczna

Nie jest powitaniem towarzyskim; sposób przekazania znaku określa przyjęta praktyka liturgiczna.

W praktyce: Przekazuj go spokojnie osobom w pobliżu, nie zakłócając obrzędu.

Źródła i dalsza lektura

Hasła są krótkimi objaśnieniami redakcyjnymi. Przy pogłębianiu wiedzy i przygotowaniu konkretnej celebracji sięgaj do dokumentów oraz ksiąg właściwych dla danego rytu.

Powrót do początku słownika Czytaj o teologii liturgii