Ołtarz – centrum liturgii i znak Chrystusa

Kiedy wchodzimy do kościoła, nasz wzrok często najpierw kieruje się ku tabernakulum, krzyżowi albo obrazowi znajdującemu się w prezbiterium. Tymczasem jednym z najważniejszych miejsc w przestrzeni liturgicznej jest ołtarz.
To przy nim kapłan sprawuje Eucharystię. Na nim składane są chleb i wino. Wokół niego gromadzi się Kościół. Kapłan całuje go, okadza, wykonuje przy nim głęboki ukłon, a podczas konsekracji pochyla się nad nim, wypowiadając słowa Chrystusa.
Dlaczego jednak zwykły kamienny lub drewniany stół otaczany jest tak wielkim szacunkiem?
Odpowiedź jest prosta, ale prowadzi nas do samego centrum chrześcijaństwa.
Ołtarz jest znakiem Chrystusa.
Stół czy miejsce ofiary?
Samo słowo „ołtarz” kojarzy się przede wszystkim z ofiarą. I rzeczywiście – od najdawniejszych czasów ludzie budowali ołtarze jako miejsca składania ofiar Bogu.
Tak jest również w Biblii.
Abraham buduje ołtarze podczas swojej wędrówki. Mojżesz składa na ołtarzu ofiarę podczas zawarcia przymierza. W świątyni jerozolimskiej ołtarz znajduje się w samym centrum kultu Izraela.
Chrześcijaństwo wprowadza jednak coś zupełnie nowego.
Najważniejszą ofiarą nie jest już zwierzę, pokarm czy inny dar składany Bogu.
Ofiarą staje się sam Chrystus.
Na krzyżu Jezus oddaje Ojcu samego siebie. Dlatego chrześcijański ołtarz jest nierozerwalnie związany z krzyżem.
Jednocześnie jest również stołem.
Podczas Ostatniej Wieczerzy Chrystus bierze chleb i wino i daje je swoim uczniom jako swoje Ciało i Krew. Poleca im także: „To czyńcie na moją pamiątkę”.
Dlatego w ołtarzu spotykają się dwa obrazy:
stół Wieczerzy i miejsce Ofiary.
Nie są to dwie różne rzeczywistości. Eucharystia jest ucztą właśnie dlatego, że jest uczestnictwem w Ofierze Chrystusa.
Ołtarz jako znak Chrystusa
Znaczenie ołtarza sięga jednak jeszcze głębiej.
W tradycji Kościoła ołtarz jest znakiem samego Chrystusa.
To bardzo ważne, ponieważ tłumaczy wiele gestów, które podczas Mszy mogą wydawać się jedynie ceremonialnymi zwyczajami.
Na początku liturgii kapłan podchodzi do ołtarza i go całuje.
Nie całuje mebla.
Gest ten jest wyrazem czci wobec Chrystusa, którego ołtarz symbolizuje.
Podobnie podczas uroczystej Mszy ołtarz może zostać okadzony. Kadzidło jest znakiem czci i świętości, dlatego otacza się nim miejsce, na którym będzie sprawowana Eucharystia.
Ołtarz jest więc czymś więcej niż praktycznym miejscem, na którym można ustawić kielich i mszał.
Jest jednym z najważniejszych znaków obecności Chrystusa w przestrzeni liturgicznej.
Dlaczego ołtarz stoi w centrum?
Właśnie dlatego ołtarz powinien być wyraźnym centrum prezbiterium.
Nie chodzi wyłącznie o architekturę czy estetykę.
Układ kościoła mówi coś o wierze.
W czasie Eucharystii uwaga całego zgromadzenia kieruje się ku ołtarzowi, ponieważ właśnie przy nim dokonuje się centralne wydarzenie liturgii.
Kapłan nie celebruje Eucharystii „dla siebie”. Wokół ołtarza gromadzi się cały Kościół.
Dlatego ołtarz jest również znakiem jedności wspólnoty.
W jednym miejscu spotykają się kapłan i wierni, młodzi i starsi, ludzie o różnych historiach, charakterach i doświadczeniach.
Łączy ich jeden Chrystus i jeden Chleb.
Ołtarz przypomina więc, że Eucharystia tworzy Kościół.
Dlaczego w ołtarzu umieszcza się relikwie?
Z ołtarzem związana jest jeszcze jedna bardzo stara tradycja – umieszczanie pod nim relikwii świętych.
Jej korzeni należy szukać w pierwszych wiekach chrześcijaństwa.
Pierwsi chrześcijanie szczególną czcią otaczali groby męczenników. To właśnie przy ich grobach sprawowano Eucharystię, wspominając tych, którzy oddali życie za Chrystusa.
Z czasem rozwinęła się tradycja umieszczania relikwii męczenników i innych świętych pod ołtarzami.
Nie oznacza to jednak, że Eucharystia jest sprawowana „dla świętych”.
Jest dokładnie odwrotnie.
Relikwie znajdują się pod ołtarzem, ponieważ nawet święci znajdują się pod Chrystusem.
To On jest centrum.
Pięknie współgra to również z obrazem z Apokalipsy świętego Jana, gdzie pod ołtarzem znajdują się dusze tych, którzy zostali zabici z powodu wierności Bogu.
Ołtarz łączy więc w pewien sposób Kościół pielgrzymujący na ziemi z tymi, którzy już zakończyli swoją drogę.
Dlaczego ołtarz jest namaszczany?
Szczególnie mocno znaczenie ołtarza widać podczas obrzędu poświęcenia kościoła.
Biskup namaszcza wtedy ołtarz krzyżmem.
To ten sam święty olej, którego używa się między innymi podczas chrztu, bierzmowania czy święceń.
Namaszczenie nie jest przypadkowe.
Słowo „Chrystus” oznacza przecież Namaszczony.
Ołtarz zostaje namaszczony właśnie dlatego, że jest szczególnym znakiem Chrystusa.
Następnie spala się na nim kadzidło. Dym unosi się bezpośrednio z ołtarza, przypominając, że ofiara Chrystusa oraz modlitwa całego Kościoła wznoszą się ku Bogu.
Dopiero później ołtarz zostaje nakryty i przygotowany do sprawowania Eucharystii.
Wszystkie te gesty pokazują, że dla Kościoła ołtarz nigdy nie jest zwyczajnym elementem wyposażenia.
Ołtarz i krzyż
Nieprzypadkowo w pobliżu ołtarza znajduje się również krzyż.
Te dwa znaki są ze sobą głęboko związane.
Krzyż przypomina wydarzenie Golgoty, natomiast Eucharystia uobecnia tę samą Ofiarę Chrystusa w sposób sakramentalny.
Msza nie jest powtórzeniem śmierci Jezusa.
Chrystus umarł i zmartwychwstał raz na zawsze.
Eucharystia nie dodaje do tej Ofiary kolejnej. Sprawia natomiast, że jedyna Ofiara Chrystusa staje się sakramentalnie obecna dla Kościoła żyjącego dzisiaj.
Dlatego ołtarza nie można zrozumieć bez krzyża.
Ale nie można go również zrozumieć bez Zmartwychwstania.
Chrześcijański ołtarz nie jest grobem ani pomnikiem śmierci.
Jest miejscem uczty żyjącego Chrystusa.
Co znajduje się na ołtarzu?
Właśnie ze względu na jego znaczenie Kościół zachowuje pewną powściągliwość w tym, co umieszcza się na ołtarzu.
Ołtarz nie powinien przypominać półki, na której stawia się wszystko, co może być potrzebne podczas celebracji.
Jego centrum stanowi Eucharystia.
Dlatego znajdują się na nim przede wszystkim rzeczy bezpośrednio związane ze sprawowaniem Mszy: kielich, patena, korporał czy mszał.
Również świece znajdujące się na ołtarzu lub w jego pobliżu nie są zwykłą dekoracją.
Światło od najdawniejszych czasów było dla chrześcijan znakiem Chrystusa Zmartwychwstałego.
Ołtarz otaczają więc znaki, które pomagają zobaczyć jego prawdziwe znaczenie.
Jeden ołtarz, jeden Chrystus
W tradycji liturgicznej szczególne znaczenie ma również idea jednego głównego ołtarza.
Nie chodzi jedynie o porządek przestrzeni.
Jeden ołtarz jest znakiem jednego Chrystusa i jednej Eucharystii, wokół której gromadzi się Kościół.
Święty Paweł pisał:
„Ponieważ jeden jest chleb, przeto my, liczni, tworzymy jedno Ciało”.
To właśnie dokonuje się przy ołtarzu.
Wielu ludzi przychodzi z różnymi historiami i problemami. Każdy przynosi własne życie.
Ale wszyscy gromadzą się wokół jednego stołu.
I wszyscy otrzymują ten sam Chleb.
Dlatego ołtarz jest nie tylko miejscem Ofiary.
Jest również znakiem jedności Kościoła.
Centrum, które wskazuje na Chrystusa
Kiedy więc następnym razem wejdziemy do kościoła, warto spojrzeć na ołtarz trochę inaczej.
Nie jak na element wyposażenia prezbiterium.
Nie jak na scenę, przy której kapłan odprawia Mszę.
Ołtarz opowiada historię całej Eucharystii.
Jest stołem, ponieważ Chrystus zaprasza swój Kościół na ucztę.
Jest miejscem Ofiary, ponieważ Eucharystia jest związana z Ofiarą krzyża.
Jest znakiem Chrystusa, dlatego jest całowany, okadzany i otaczany szacunkiem.
Jest centrum wspólnoty, ponieważ wokół jednego ołtarza gromadzi się jeden Kościół.
I jest miejscem, przy którym spotykają się w niezwykły sposób krzyż i Zmartwychwstanie, ofiara i uczta, ziemia i niebo.
Dlatego ołtarz znajduje się w centrum liturgii.
Nie po to, żeby skupiać uwagę na sobie.
Ale żeby nieustannie wskazywać na Tego, który jest prawdziwym centrum każdej Eucharystii:
na Chrystusa.
