Początki i kształtowanie się liturgii chrześcijańskiej

1. Czym jest liturgia?
Słowo „liturgia” pochodzi od greckiego leitourgia, które pierwotnie oznaczało służbę publiczną. W chrześcijaństwie odnosi się do sprawowania kultu przez Kościół. W ujęciu katolickim jest działaniem Chrystusa i Jego Kościoła: oddawaniem chwały Bogu i uświęcaniem człowieka. Obejmuje Eucharystię, pozostałe sakramenty, modlitwę godzin i inne celebracje. Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 1069–1070.
Pytanie o początek liturgii wymaga rozróżnienia dwóch perspektyw. Teologia wskazuje na zbawcze działanie Chrystusa jako jej fundament. Historia bada, jak wspólnoty chrześcijańskie wyrażały tę wiarę w słowach, gestach i obrzędach.
Nie posiadamy kompletnego scenariusza wszystkich celebracji apostolskich. Zachowane źródła ukazują poszczególne wspólnoty i różne etapy rozwoju. Nie należy łączyć ich automatycznie w jeden porządek obowiązujący od początku wszędzie. Na tę zasadę zwraca uwagę Paul F. Bradshaw w badaniach nad początkami kultu chrześcijańskiego. The Search for the Origins of Christian Worship.
2. Żydowskie korzenie liturgii
Jezus i pierwsi uczniowie żyli w świecie religijnym Izraela. Czytali Pismo, modlili się psalmami, obchodzili święta i znali modlitwy błogosławieństwa nad pokarmami.
W liturgii chrześcijańskiej można rozpoznać związki z tym dziedzictwem:
- czytanie i objaśnianie Pisma Świętego;
- śpiew psalmów;
- modlitwę uwielbienia, dziękczynienia i prośby;
- błogosławieństwa związane z posiłkiem;
- przeżywanie czasu w rytmie świąt.
Chrześcijanie odczytywali te tradycje w świetle osoby Jezusa, Jego śmierci i zmartwychwstania. Pascha otrzymała dla nich znaczenie związane z przejściem Chrystusa przez śmierć do życia. KKK 1096.
Zależności te wymagają ostrożnego badania. Dzisiejszego porządku nabożeństwa synagogalnego czy sederu paschalnego nie można bezpośrednio przenosić do I wieku. Również tradycje żydowskie podlegały rozwojowi.
3. Ostatnia Wieczerza i świadectwo św. Pawła
W wierze Kościoła początkiem Eucharystii jest działanie Jezusa podczas Ostatniej Wieczerzy. Jezus bierze chleb i kielich, wypowiada dziękczynienie, przekazuje je uczniom i wiąże z własnym Ciałem oraz Krwią.
Jednym z najstarszych zachowanych świadectw jest 1 Kor 11,23–26. Pierwszy List do Koryntian powstał około połowy lat pięćdziesiątych I wieku, wcześniej niż ostateczne redakcje Ewangelii. Paweł zaznacza, że przekazuje tradycję, którą sam otrzymał. Eucharystia należy więc do życia Kościoła już w jego pierwszym pokoleniu. Wprowadzenie do 1 Kor, 1 Kor 11.
Ten sam rozdział pokazuje trudności wspólnoty. Zgromadzeniu towarzyszą podziały, a sposób spożywania posiłku upokarza ubogich. Paweł upomina Koryntian, ponieważ ich zachowanie przeczy znaczeniu Wieczerzy Pańskiej.
Dla historii liturgii jest to ważne świadectwo: od początku celebracja wymagała zarówno przekazanej formy, jak i odpowiadającego jej życia wspólnotowego.
4. Modlitwa pierwszych wspólnot
Dzieje Apostolskie opisują wierzących jako trwających w nauce apostołów, wspólnocie, łamaniu chleba i modlitwach. Wspominają również o uczęszczaniu do świątyni i spotkaniach w domach. Dz 2,42–47.
Widać tutaj stopniowe kształtowanie się chrześcijańskiego życia religijnego w obrębie żydowskiego środowiska. Nauczanie, modlitwa, posiłek i pomoc potrzebującym są ze sobą powiązane.
Określenie „łamanie chleba” należy interpretować w kontekście. Może wskazywać na Eucharystię, lecz sama czynność łamania chleba należała również do zwyczajnego posiłku. Każde użycie tego zwrotu wymaga osobnego odczytania.
Domowe miejsce zgromadzenia nie oznaczało, że spotkanie miało wyłącznie prywatny charakter. Było celebracją wspólnoty Kościoła, choć odbywało się w przestrzeni innej niż późniejsza bazylika.
5. Didache — ważne świadectwo najstarszego chrześcijaństwa
Didache, czyli „Nauka”, znana jako Nauka Dwunastu Apostołów, jest anonimowym pismem zawierającym pouczenia moralne, wskazówki dotyczące obrzędów i zasad życia wspólnoty.
Datowanie pozostaje dyskusyjne. Często umieszcza się powstanie pisma pod koniec I lub na początku II wieku, przy czym poszczególne tradycje mogą być starsze. Tytuł odwołujący się do apostołów nie dowodzi, że tekst został wspólnie przez nich napisany. Wprowadzenie do Didache w The Cambridge Edition of Early Christian Writings.
Najważniejsze świadectwa liturgiczne znajdują się w następujących rozdziałach:
| Fragment | Treść |
|---|---|
| Didache 7 | Chrzest w imię Ojca, Syna i Ducha Świętego; preferencja dla wody bieżącej, z dopuszczeniem innych warunków, w tym trzykrotnego polania głowy. |
| Didache 8 | Post w środy i piątki oraz odmawianie „Ojcze nasz” trzy razy dziennie. |
| Didache 9–10 | Dziękczynienie nad kielichem i łamanym chlebem, modlitwa po posiłku oraz prośba o zgromadzenie Kościoła w królestwie Bożym. |
| Didache 14 | Zgromadzenie w dniu Pańskim, łamanie chleba, dziękczynienie, wyznanie grzechów i pojednanie. |
| Didache 15 | Wybór biskupów i diakonów dla wspólnoty. |
W rozdziale 9 udział w eucharystycznym posiłku zostaje zastrzeżony dla ochrzczonych. Obraz chleba zebranego w jedność służy modlitwie o jedność Kościoła. Rozdział 14 łączy czystość ofiary z pojednaniem uczestników. Didache, rozdz. 7–15.
Czy Didache zawiera opis Mszy?
Zawiera bardzo wczesne świadectwo modlitwy eucharystycznej i zgromadzenia chrześcijańskiego, ale nie pełny porządek odpowiadający późniejszemu mszałowi.
Interpretacja rozdziałów 9–10 pozostaje sporna. Badacze dyskutują, czy przedstawiają one Eucharystię w ramach wspólnego posiłku, modlitwy związane z agapą, czy wcześniejszy etap rozwoju tych praktyk. W zapisanych modlitwach nie ma opowiadania o ustanowieniu Eucharystii znanego z 1 Kor 11.
Brak danego tekstu w zachowanym źródle nie wystarcza jednak, aby stwierdzić, że wspólnota go nie znała. Trzeba najpierw ustalić cel pisma i zakres przekazanych wskazówek. Dyskusję omawiają badania zebrane w The Didache: A Missing Piece of the Puzzle in Early Christianity.
6. II wiek — Eucharystia i jedność Kościoła
W listach Ignacego Antiocheńskiego, zwykle datowanych na początek II wieku, Eucharystia jest związana z jednością wspólnoty i posługą biskupa.
W Liście do Smyrneńczyków Ignacy sprzeciwia się poglądom podważającym rzeczywiste człowieczeństwo Chrystusa. Łączy wiarę w Jego ciało z rozumieniem Eucharystii. Wskazuje również na celebrację pod przewodnictwem biskupa lub osoby przez niego upoważnionej. Do Smyrneńczyków, 7–8.
Świadectwo to pokazuje, że liturgia była miejscem wyrażania wiary oraz więzi kościelnej. Sposób celebracji wiązał się z pytaniem, kim jest Chrystus i czym jest Kościół.
7. Święty Justyn — niedzielna Eucharystia w połowie II wieku
Znacznie pełniejszy opis znajdujemy w Pierwszej Apologii Justyna, napisanej około połowy II wieku. W rozdziałach 65–67 przedstawia on celebrację po chrzcie oraz zwyczajne zgromadzenie niedzielne.
Opis niedzieli obejmuje:
- Zebranie wspólnoty.
- Czytanie pism prorockich i „pamiętników apostołów”.
- Pouczenie wygłaszane przez przewodniczącego.
- Wspólne modlitwy.
- Przyniesienie chleba, wina i wody.
- Modlitwę dziękczynną przewodniczącego i odpowiedź „Amen”.
- Rozdzielanie Eucharystii oraz zanoszenie jej nieobecnym przez diakonów.
- Zbiórkę na pomoc potrzebującym.
Justyn wyjaśnia także, że eucharystyczny pokarm jest przyjmowany jako Ciało i Krew wcielonego Jezusa. Pierwsza Apologia, 65–67.
Można rozpoznać tutaj zasadnicze elementy późniejszej liturgii słowa i liturgii eucharystycznej. Nie jest to jednak dowód, że istniał już cały późniejszy porządek Mszy rzymskiej. Justyn przedstawia zarys celebracji, bez kompletnego zapisu modlitw.
8. III–IV wiek — rozwój obrzędów i ich objaśniania
Z czasem źródła przekazują coraz więcej wskazówek dotyczących przygotowania do chrztu, święceń, postów i modlitwy wspólnotowej.
Ważnym tekstem jest tzw. Tradycja apostolska. Dawniej często przedstawiano ją jako dzieło Hipolita Rzymskiego z około 215 roku. Współczesne badania kwestionują pewność autorstwa, datowania i rzymskiego pochodzenia całości. Tekst może zachowywać tradycje z różnych okresów i środowisk. Nie należy więc traktować go jako bezspornego zapisu jednej celebracji z początku III wieku. Bradshaw, Johnson, Phillips, The Apostolic Tradition: A Commentary.
W IV wieku zmieniają się warunki społeczne. Swoboda kultu i patronat cesarski umożliwiają budowę dużych bazylik, co tworzy nowe możliwości organizacji zgromadzeń. Metropolitan Museum of Art — architektura wczesnobizantyjska.
Rozwijają się również katechezy mistagogiczne, czyli objaśnienia przeżytych sakramentów. W katechezach przekazanych pod imieniem Cyryla Jerozolimskiego znajdujemy omówienie pocałunku pokoju, dialogu przed modlitwą eucharystyczną, „Święty”, przyzywania Ducha Świętego, modlitw wstawienniczych i Komunii. Katecheza mistagogiczna V, czyli katecheza 23.
9. Dlaczego powstały różne tradycje liturgiczne?
Chrześcijaństwo rozwijało się w wielu językach i kulturach. Wspólnoty przekazywały wiarę, a zarazem kształtowały własne modlitwy, śpiewy i zwyczaje.
Z tego procesu wyrosły różne tradycje liturgiczne, między innymi rzymska, bizantyjska, aleksandryjska, syryjskie i ormiańska. Kościół katolicki uznaje tę różnorodność za zgodną z jednością wiary i sakramentów. KKK 1200–1209.
Historia liturgii chrześcijańskiej jest zatem szersza niż historia Mszy rzymskiej. Obrzędy Wschodu nie są późniejszymi odmianami liturgii łacińskiej: mają własne dzieje i dziedzictwo.
10. Od średniowiecza do kolejnych wydań Mszału rzymskiego
Na Zachodzie istotnym etapem było spotkanie tradycji rzymskich i frankijskich, szczególnie w epoce karolińskiej. Przenoszone teksty i obrzędy podlegały adaptacji, a miejscowe zwyczaje współkształtowały późniejszą liturgię rzymską. The Roman Mass, rozdział o epoce karolińskiej.
W badaniu tego procesu ważne są księgi liturgiczne oraz Ordines Romani — opisy przebiegu ceremonii, czynności i zadań ich uczestników. Pozwalają zobaczyć, jak praktykę zapisywano, przekazywano i dostosowywano. Arthur Westwell, Roman Liturgy and Frankish Creativity.
Po Soborze Trydenckim Pius V ogłosił Mszał rzymski w 1570 roku. Uporządkował on wcześniejszą tradycję; data jego wydania nie jest datą powstania Mszy. Kolejne stulecia przynosiły dalsze zmiany. W XX wieku Pius XII zreformował obrzędy Wielkiego Tygodnia, a po Soborze Watykańskim II Paweł VI promulgował odnowiony Mszał konstytucją z 1969 roku. Paweł VI, Missale Romanum.
Teologiczne rozumienie tego rozwoju wyraża Sacrosanctum Concilium: liturgia zawiera elementy pochodzące z ustanowienia Bożego oraz elementy podlegające zmianom. Badanie historii pomaga rozróżniać te poziomy. Sacrosanctum Concilium, 21.
11. Jak pracować ze źródłami?
Przy lekturze dawnych tekstów warto stawiać cztery pytania:
- Kiedy i gdzie powstało świadectwo?
- Czy opisuje praktykę, czy zaleca dopiero jej wprowadzenie?
- Czy przedstawia całą celebrację, czy tylko wybrane elementy?
- Co wynika wprost z tekstu, a co jest rekonstrukcją badacza?
Szczególnie użyteczne ćwiczenie polega na zestawieniu 1 Kor 11,17–34, Didache 9–10 i 14 oraz Pierwszej Apologii Justyna 65–67. Pozwala ono porównać język dziękczynienia, znaczenie chleba i kielicha, warunki uczestnictwa oraz związek celebracji z życiem wspólnoty.
