Ryt karmelitański — geneza, historia i charakterystyka liturgiczna

Otwarta dawna księga liturgiczna, brązowy szkaplerz karmelitański, krucyfiks i zapalona świeca na drewnianym stole.
Księga liturgiczna i szkaplerz — tradycja modlitwy KarmeluIlustracja wygenerowana komputerowo

1. Określenie rytu

Ryt karmelitański jest historyczną tradycją liturgiczną zakonu karmelitów, wywodzącą się z łacińskiej liturgii Grobu Pańskiego w Jerozolimie. Obejmuje własne księgi, porządek Mszy świętej, oficjum, kalendarz i przepisy ceremonialne.

Należy do zachodniej rodziny liturgicznej. Jego jerozolimskie pochodzenie nie oznacza przynależności do obrządków wschodnich: u podstaw znajduje się liturgia łacińska, przyniesiona do Ziemi Świętej przez chrześcijan zachodnich w okresie krucjat. Źródło: tradycja liturgiczna karmelitów.

2. Geneza — liturgia Grobu Pańskiego

Po zajęciu Jerozolimy przez krzyżowców w 1099 roku w Ziemi Świętej rozwinęły się łacińskie instytucje kościelne. Przy bazylice Grobu Pańskiego sprawowano liturgię opartą na tradycjach zachodnich, szczególnie francuskich, dostosowaną do miejsc związanych z historią zbawienia.

Jej charakter kształtowały:

  • rzymska podstawa liturgiczna;
  • zwyczaje średniowiecznych Kościołów zachodnich;
  • obchody związane z miejscami męki i zmartwychwstania Chrystusa;
  • własne procesje, śpiewy i wspomnienia.

Tę tradycję przejęli pustelnicy z góry Karmel. Późniejszy ryt zakonny powstał przez jej stopniowe przystosowywanie do życia wspólnot karmelitańskich. Źródło: James Boyce, studium o liturgii karmelitańskiej.

Reguła nadana przez św. Alberta w latach 1206–1214 przewidywała codzienne gromadzenie się na Eucharystii, jeśli warunki na to pozwalały, oraz modlitwę godzin kanonicznych. Stanowiła ramy życia liturgicznego, ale nie była szczegółowym ceremoniałem. Źródło: Reguła św. Alberta.

3. Historia rozwoju

Przeniesienie do Europy i ujednolicenie

W XIII wieku karmelici przenieśli swoją tradycję do Europy. Obrzędy związane z konkretnymi miejscami Jerozolimy wymagały adaptacji, a rozproszone klasztory potrzebowały wspólnych przepisów.

Ważnym etapem było opracowanie przez Siberta de Beka ordinału z 1312 roku. Księga porządkowała celebracje i stała się podstawowym kodeksem liturgicznym zakonu. Zachowywała dziedzictwo jerozolimskie, ograniczając część jego lokalnych elementów.

Reformy nowożytne

Ryt przetrwał reformy potrydenckie dzięki swojemu dawnemu pochodzeniu. Jednocześnie podlegał zmianom. Reforma rozpoczęta w 1580 roku, a następnie wprowadzana w księgach, uporządkowała zwłaszcza oficjum. W kolejnych stuleciach wzrastał wpływ praktyki rzymskiej.

Po Soborze Watykańskim II karmelici dawnej obserwancji przyjęli zreformowaną liturgię rzymską. Źródło: New Catholic Encyclopedia, „Carmelite Rite”.

Karmelici bosi przyjęli ryt rzymski już w 1586 roku. Ich historia liturgiczna rozwijała się więc inaczej niż historia karmelitów dawnej obserwancji. Źródło: John Sullivan OCD.

4. Charakterystyka Mszy świętej

Poniższe przykłady dotyczą przede wszystkim późnej, przedsoborowej postaci rytu. Szczegółów tych nie należy automatycznie odnosić do wszystkich wcześniejszych stuleci.

A. Ogólny porządek

Msza zachowuje zasadniczy układ zachodniej liturgii:

  1. Przygotowanie i modlitwy początkowe.
  2. Introit, Kyrie, Gloria — gdy jest przewidziane — i kolekta.
  3. Lekcja, śpiewy międzylekcyjne i Ewangelia.
  4. Credo — w wyznaczone dni.
  5. Offertorium.
  6. Prefacja, Sanctus i Kanon rzymski.
  7. Modlitwa Pańska, łamanie Hostii i Komunia.
  8. Modlitwy końcowe i zakończenie.

Odrębność rytu ujawnia się w tekstach modlitw, ich rozmieszczeniu oraz gestach celebransa. Źródło: porządek Mszy karmelitańskiej.

B. Modlitwy początkowe

Psalm „Judica me, Deus” — Ps 42 według numeracji Wulgaty, czyli Ps 43 w numeracji hebrajskiej — celebrans odmawia podczas drogi do ołtarza. Nie tworzy on takiego dialogu kapłana z ministrantem u stopni ołtarza jak w mszale rzymskim z 1962 roku. Źródło: porównanie mszałów karmelitańskiego i rzymskiego.

Karmelitański Confiteor ma własne brzmienie. W późniejszej postaci wymienia św. Eliasza i obejmuje grzechy popełnione myślą, słowem, uczynkiem oraz zaniedbaniem. Formuła mea culpa występuje jednokrotnie. Źródło: tekst Confiteor.

C. Przygotowanie kielicha

W Mszy cichej kielich przygotowuje się na początku celebracji, przed Confiteor. W Mszy uroczystej przygotowanie następuje między lekcją a Ewangelią.

Wino i wodę umieszcza się więc w kielichu wcześniej niż w klasycznym porządku rzymskiego offertorium. Samo przygotowanie darów należy odróżnić od ich późniejszego ofiarowania. Źródło: rubryki Mszy karmelitańskiej.

D. Offertorium

Charakterystyczne jest wspólne ofiarowanie chleba i wina: kapłan unosi kielich wraz z pateną i hostią, odmawiając modlitwę Suscipe, sancta Trinitas.

Modlitwa przywołuje mękę, zmartwychwstanie i wniebowstąpienie Chrystusa oraz pamięć Maryi i świętych. Wyraża również intencję zbawienia żywych i odpoczynku zmarłych.

E. Gesty w Kanonie

W późnej postaci rytu występują m.in.:

  • rozłożenie ramion na kształt krzyża podczas Unde et memores;
  • głęboki skłon z ramionami skrzyżowanymi na piersi podczas Supplices te rogamus.

Te gesty pozwalają dostrzec odrębny ceremoniał nawet tam, gdzie tekst modlitwy jest wspólny z liturgią rzymską. Źródło dla offertorium i gestów: porównanie na podstawie mszału z 1935 roku.

5. Oficjum karmelitańskie

Oficjum, czyli modlitwa godzin kanonicznych, stanowiło istotną część odrębności rytu. Badanie samej Mszy nie daje pełnego obrazu tej tradycji.

Własny charakter oficjum wyrażał się w:

  • doborze antyfon i responsoriów;
  • czytaniach;
  • tekstach na poszczególne święta;
  • wspomnieniach dołączanych do godzin;
  • repertuarze śpiewów.

W średniowiecznym oficjum zachowywano pamięć o jerozolimskim pochodzeniu zakonu. Z czasem rozbudowywano teksty maryjne i zakonne. Badania rękopisów pozwalają śledzić zarówno ciągłość, jak i zmiany tej tradycji. Źródło: James Boyce.

6. Rok liturgiczny i kalendarz

Kalendarz karmelitański łączył obchody wspólne Kościołowi łacińskiemu z dziedzictwem Ziemi Świętej i własnymi świętami zakonnymi.

Warstwa jerozolimska obejmowała szczególną pamięć o Zmartwychwstaniu. Przykładem był średniowieczny obchód jego wspomnienia w ostatnią niedzielę roku liturgicznego. Źródło: James Boyce.

Warstwa zakonna i maryjna rozwijała się stopniowo. Ważne miejsce zajęło święto Matki Bożej z Góry Karmel, obchodzone 16 lipca, oraz wspomnienia świętych związanych z zakonem. Źródło: historyczne opracowanie zakonu karmelitańskiego.

Własny kalendarz wpływał na całość celebracji: wybór formularza Mszy, czytań, modlitw i oficjum.

7. Najważniejsze cechy do zapamiętania

ZagadnienieCharakterystyka
PochodzenieŁacińska liturgia Grobu Pańskiego w średniowiecznej Jerozolimie.
RozwójAdaptacja w Europie i ujednolicanie przez własne księgi zakonne.
MszaZachodni układ, Kanon rzymski, własne modlitwy i ceremoniał.
Przygotowanie darówWcześniejsze przygotowanie kielicha oraz wspólne ofiarowanie chleba i wina.
OficjumWłasny dobór tekstów, śpiewów i wspomnień.
KalendarzPołączenie tradycji ogólnokościelnej, jerozolimskiej i karmelitańskiej.

Ryt karmelitański jest przykładem tego, jak średniowieczna tradycja lokalna przekształciła się w liturgię zakonu. Jego odrębność należy badać łącznie w mszale, brewiarzu, księgach śpiewu i ceremoniale.